V.League 1 và nghịch lý học viện: sản xuất cầu thủ, không sở hữu giá trị

Tháng 6 năm 2026, Nguyễn Quang Hải rời Hà Nội FC. Điểm đến là Pau FC, đội bóng hạng hai của Pháp. Trên bảng tin chuyển nhượng, ô phí chuyển nhượng ghi giá trị tròn trịa nhất: 0 đồng. Ba năm trước đó, Đoàn Văn Hậu sang SC Heerenveen theo dạng cho mượn rồi trở về sau một mùa. Hai cầu thủ được truyền thông định giá cao nhất trong thế hệ của họ rời V.League 1 mà không mang về cho CLB chủ quản khoản thu nào đáng kể. Trong cùng khoảng thời gian ấy, các đội bóng V.League vẫn chi hàng chục tỷ đồng mỗi mùa cho quỹ lương, thưởng và ngoại binh.

Tôi mở lại ghi chép của mình từ nhiều mùa giải đã theo dõi, và một cái nhìn khó chịu hiện ra: bóng đá Việt Nam đào tạo cầu thủ tốt hơn khả năng thu tiền từ chính việc đào tạo ấy. Suốt mười một năm làm nghề, tôi nghe đi nghe lại một câu: V.League cần thêm tiền. Không ai hỏi tiền đang chảy đi đâu, và vì sao phần giá trị lớn nhất của một cầu thủ trưởng thành lại không thuộc về nơi đã nuôi anh ta.

V.League 1 gồm 14 CLB, do Công ty Cổ phần Bóng đá Chuyên nghiệp Việt Nam (VPF) tổ chức dưới sự quản lý của Liên đoàn Bóng đá Việt Nam (VFF). Giải không có suất dự cúp châu Âu; con đường quốc tế duy nhất là AFC Champions League Elite và AFC Champions League Two. Những mùa gần đây, số suất của Việt Nam ở sân chơi châu Á đã thu hẹp xuống mức thấp nhất trong nhiều năm, trong khi các CLB Thái Lan, Malaysia và Indonesia vẫn giữ hoặc cải thiện được vị trí của mình.

Nguồn thu của một CLB V.League điển hình chia làm ba phần. Bản quyền truyền hình được gom chung và chia lại, giá trị khiêm tốn. Doanh thu ngày thi đấu thấp, khi lượng khán giả trung bình nhiều sân chỉ vài nghìn người mỗi trận. Phần còn lại, và thường là phần lớn nhất, đến từ chủ sở hữu hoặc nhà tài trợ gắn với chủ sở hữu. Hoàng Anh Gia Lai gắn với bầu Đức, Thép Xanh Nam Định gắn với một tập đoàn thép, Công An Hà Nội và Viettel gắn với doanh nghiệp trong ngành, Becamex Bình Dương gắn với hạ tầng khu công nghiệp. Mô hình này phổ biến khắp Đông Nam Á, và nó vận hành được, cho tới khi ta hỏi về giá trị cầu thủ.

Đồng thuận chung trong giới bình luận rất dễ đoán: V.League thiếu tiền, thiếu sân, thiếu khán giả. Cần thêm đầu tư, cần nâng cấp cơ sở vật chất, cần một giải đấu hấp dẫn hơn. Tôi đồng ý phần lớn. Nhưng đó là chẩn đoán về triệu chứng, chưa phải về cơ chế.

Vấn đề cấu trúc của V.League nằm ở chỗ: học viện là trung tâm chi phí, còn giá trị thương mại của cầu thủ trưởng thành lại chảy ra ngoài hệ thống.

Cần tách ra thành hai dòng tiền. Dòng thứ nhất là chi phí sản xuất: mỗi lứa học viên tiêu tốn của CLB nhiều năm lương huấn luyện viên, cơ sở vật chất, ăn ở, đi lại, thi đấu trẻ. Hoàng Anh Gia Lai từng rót tiền cho học viện JMG để tạo ra thế hệ 2026: Nguyễn Công Phượng, Nguyễn Tuấn Anh, Lương Xuân Trường, Nguyễn Văn Toàn. PVF, Viettel, Sông Lam Nghệ An và Hà Nội cũng có những lò riêng. Ở đầu vào, bóng đá Việt Nam có quyền tự hào.

Dòng thứ hai là dòng thu. Một cầu thủ khi chín muồi sẽ đàm phán hợp đồng mới, và khi hợp đồng hết hạn, anh ta ra đi tự do. Không có khoản phí nào chuyển về học viện, không có điều khoản bán lại, không có cơ chế chia phần khi cầu thủ ký hợp đồng nước ngoài. Cánh cửa xuất khẩu, thị trường duy nhất có thể mang lại khoản thu lớn cho một CLB Đông Nam Á, bị khóa lại bởi chính cách soạn hợp đồng. Có những cuộc cách mạng không nổ súng, chúng chỉ âm thầm chuyền bóng. Nhưng cuộc cách mạng nào cũng cần một bảng cân đối.

Đối chiếu với khu vực để thấy khoảng cách nằm ở đâu. Các CLB hàng đầu Thái Lan bán cầu thủ sang J.League và K.League, thu về những khoản phí mà một CLB V.League chỉ có thể đọc trên báo. Johor Darul Ta'zim của Malaysia nhận tiền từ một chủ sở hữu duy nhất nhưng đồng thời xây được cấu trúc hợp đồng và thương hiệu đủ để cầu thủ có giá. Indonesia những năm gần đây đẩy mạnh nhập tịch và thương mại hóa giải đấu theo cách rất khác. Việt Nam đứng giữa: đào tạo đủ tốt để xuất khẩu, nhưng chưa đàm phán đủ tốt để thu tiền.

Phía chi tiêu cũng cho thấy vấn đề tương tự. Các CLB V.League vẫn mua ngoại binh theo mùa, thường là những tiền đạo 28 đến 32 tuổi, hợp đồng ngắn, giá trị bán lại bằng không. Đó là chi phí thuần túy. Khi ngân sách có hạn, khoản chi không thể thu hồi sẽ lấn át khoản chi có thể sinh lời. Trong khi đó, người đại diện cầu thủ, vai trò trung gian ngày càng lớn trong vài mùa gần đây, hưởng lợi từ mỗi lần hợp đồng hết hạn, vì hợp đồng tự do là mảnh đất màu mỡ nhất cho hoa hồng. Tiếng ồn quanh thị trường chuyển nhượng nội địa phần lớn do họ tạo ra, và nó làm méo giá trị thật của cầu thủ.

Có một biến số nữa ít được nói tới. Suất dự cúp châu Á giảm nghĩa là số trận quốc tế trên sân nhà giảm, đồng nghĩa ít ngày thi đấu có giá trị thương mại cao, ít cơ hội để nhà tài trợ trả nhiều hơn. Vòng xoáy khép lại: ít tiền bản quyền, ít khán giả, ít trận châu Á, chủ sở hữu phải bù thêm, và càng không có áp lực biến cầu thủ thành tài sản có giá. Đám đông hò hét không phải bằng chứng. Tôi cần xem băng ghi hình, và băng ghi hình ở đây là bảng cân đối.

Tôi có thể sai ở ba chỗ. Chỗ thứ nhất: tiền của chủ sở hữu thực chất là khoản trợ cấp giữ giải đấu sống. Nếu siết lại và đòi hỏi một mô hình kinh doanh sạch, phần lớn CLB V.League có thể phá sản trong một mùa. Chỉ trích dòng tiền ấy mà không có phương án thay thế là hành động vô trách nhiệm. Chỗ thứ hai: có thể các CLB không bán được cầu thủ vì không ai muốn mua. Thị trường đã lên tiếng: nếu một tiền vệ Việt Nam đủ tốt để một CLB châu Âu trả tiền, họ đã trả. Ở góc nhìn đó, việc cầu thủ ra đi tự do là hệ quả của chất lượng, chứ không của hợp đồng. Chỗ thứ ba: cầu thủ đi nước ngoài, dù miễn phí, vẫn mang lại lợi ích cho đội tuyển quốc gia. Khoản lỗ của CLB là khoản lãi của bóng đá Việt Nam, và tôi không chắc mình có quyền gọi đó là thất bại.

Tôi từng bị ném đá một tuần vì dám nói ngược gió. Và tôi vẫn sẽ nói: ba lập luận trên đều đúng, và chúng không mâu thuẫn với chẩn đoán của tôi. Cầu thủ nên được đi. Điều tôi đòi hỏi là giá của chuyến đi phải được ghi vào hợp đồng trước khi nó bắt đầu, chứ không phải được viết lại bằng hoa hồng sau khi nó kết thúc.

Phán đoán có thể kiểm chứng: nếu trong ba mùa tới không có ít nhất một CLB V.League công bố khoản thu từ bán một cầu thủ do chính mình đào tạo cho một giải nước ngoài, thì vấn đề nằm ở cấu trúc hợp đồng và năng lực đàm phán, không nằm ở chất lượng cầu thủ. Nếu điều đó xảy ra, người ta sẽ gọi đó là bước ngoặt. Tôi sẽ gọi đó là hóa đơn được thanh toán sau mười năm.