Nhật ký Asiad: Ba môn võ, chín cái tên và một buổi sáng quyết định

Trong phòng họp báo của trung tâm báo chí, tấm bảng lịch thi đấu được dán lên tường từ đêm trước. Dòng chữ nhỏ nhất là dòng tôi đọc kỹ nhất: vòng loại Ju-Jitsu hạng 63kg nữ mở màn lúc 9 giờ, chung kết lúc 11 giờ; hạng 85kg nam chung kết lúc 11 giờ 25. Phía dưới là Taekwondo và đấu vật tự do, mỗi môn một cụm giờ riêng. Tôi đứng đó khá lâu, đủ để nhận ra rằng cả ba bộ môn đối kháng của đoàn Việt Nam trong ngày đều bắt đầu bằng vòng loại. Ngoài cửa sổ, các phóng viên khác đã kéo về phía sân sepak takraw, nơi trận bán kết bốn đội nữ gặp Thái Lan được xem là nội dung đáng chờ nhất trong ngày. Tôi ở lại với tấm bảng thêm vài phút. Một ngày thi đấu ở đại hội thể thao châu lục không giống một đêm thi đấu quyền anh chuyên nghiệp. Không có bảng quảng cáo, không có tiền thưởng treo lơ lửng, không có hợp đồng độc quyền. Đoàn thể thao quốc gia bước vào sân với tư cách vận động viên nghiệp dư, được liên đoàn đăng ký, thi đấu theo luật của từng liên đoàn quốc tế: JJIF cho Ju-Jitsu, World Taekwondo cho Taekwondo, UWW cho đấu vật. Điều đó nghĩa là mọi lăng kính thương mại — tiền bản quyền, đai vô địch, đòn bẩy hợp đồng — đều không áp dụng được ở đây. Thứ duy nhất đáng phân tích là cấu trúc thi đấu và ý nghĩa của nó với từng vận động viên. Danh sách đoàn Việt Nam trong ngày gồm chín cái tên ở ba môn võ. Ju-Jitsu có Ngô Thị Thảo Vân, Nguyễn Thị Minh Vượng và Nguyễn Tiến Triển, ở các hạng 63kg nữ và 85kg nam. Taekwondo có Lê Tuấn, Bạc Thị Khiêm và Trần Hồ Nhân Văn, ở các hạng 68kg nam, 67kg nữ và 80kg nam. Đấu vật tự do có Phạm Như Duy, Nguyễn Thị Mỹ Linh và Nguyễn Thị Mỹ Trang, ở các hạng 57kg nam, 53kg nữ và 57kg nữ. Mỗi người một hạng cân, một lần vào sân trong ngày. Không ai trong số họ được báo chí gọi là đương kim vô địch hay ứng viên huy chương. Đó chính là điểm tôi muốn giữ lại. Ngoài ba môn võ, đoàn còn có sepak takraw nữ, golf và bóng chuyền. Bản tin thuộc dạng nhật ký theo ngày, được cập nhật liên tục trong suốt kỳ đại hội, và mỗi ngày chỉ là một lát cắt. Cách viết này giữ cho kỳ vọng luôn ở trạng thái mở, đồng thời khiến mỗi dòng lịch thi đấu trở thành một mảnh ghép nhỏ trong bức tranh lớn hơn của cả đoàn. Nhưng với tôi, phần đáng viết nhất lại nằm ở góc ít ồn ào hơn của bảng lịch thi đấu. Hãy bắt đầu từ Ju-Jitsu, môn mà ban biên tập dành hẳn một đoạn riêng và in cả giờ chung kết. Trong nghề, khi một tòa soạn chịu in giờ chung kết của một hạng cân cụ thể, đó thường là dấu hiệu họ xem đó là cửa huy chương khả dĩ nhất của đoàn trong ngày. Nhưng cần nói rõ: cách làm này phản ánh lựa chọn biên tập nhiều hơn là một tuyên bố về thực lực. Không có bảng thành tích, không có tỷ lệ thắng, không có đối thủ nào được nêu tên cho bất kỳ trận Ju-Jitsu nào. Điều có thể nói chắc chắn là cấu trúc. Ju-Jitsu ở đây vận hành theo thể thức vòng loại rồi mới đến vòng huy chương. Taekwondo cũng vậy, với các hạng 68kg nam, 67kg nữ và 80kg nam mở màn bằng vòng loại. Đấu vật tự do cũng không khác, khi các hạng 57kg nam, 53kg nữ và 57kg nữ đều khởi đầu từ vòng loại. Nghĩa là ngày thi đấu của mỗi vận động viên Việt Nam phụ thuộc vào việc họ có sống được qua nhánh đấu hay không, chứ không phụ thuộc vào một trận trình diễn duy nhất. Với người làm nghề quan sát, đây là điểm mấu chốt. Thể thức loại trực tiếp gói trong một ngày đặt ra hai áp lực cùng lúc. Thứ nhất là thể lực: nếu một võ sĩ đi sâu vào nhánh, họ có thể phải đấu nhiều trận trong vài giờ, giữa hai lần cân. Thứ hai là tâm lý: một sai lầm ở vòng loại buổi sáng có thể kết thúc cả ngày thi đấu trước khi khán giả kịp biết tên họ. Ba môn võ trong ngày đều là môn có hạng cân. Đây là chi tiết kỹ thuật quan trọng nhất mà một bản tin lịch thi đấu thường bỏ qua. Ju-Jitsu, Taekwondo và đấu vật đều yêu cầu vận động viên giữ cân trong một khung thời gian ngắn trước khi vào sân. Khi một giải đấu dồn vòng loại và chung kết vào cùng ngày, cửa sổ hồi phục giữa các trận bị nén lại, và việc kiểm soát nước, năng lượng trở thành một phần của chiến thuật, chứ không còn là chuyện hậu trường. Về Taekwondo, luật Kyorugi cho phép tính điểm vào phần đầu, một đặc điểm khiến môn này khác biệt với đấu vật và Ju-Jitsu về hồ sơ rủi ro sức khỏe. Về đấu vật và Ju-Jitsu, trọng tâm rủi ro nằm ở khớp và dây chằng, khi các đòn siết và vật đòi hỏi biên độ chuyển động lớn dưới tải trọng cơ thể. Không có dữ liệu chấn thương cá nhân nào trong bản tin, nên tôi chỉ có thể đánh giá ở mức cấu trúc. Nhưng cấu trúc ấy đủ để nói rằng ngày thi đấu này không hề nhẹ. Ở góc nhìn rộng hơn, việc Ju-Jitsu xuất hiện trong chương trình đại hội châu lục cùng các môn Olympic là một tín hiệu thật về quá trình thể chế hóa của môn này. Một môn võ mới vào hệ thống đại hội sẽ dần xây dựng đường ống đào tạo và lực lượng huấn luyện viên chuyên trách. Nhưng quá trình đó cần thời gian, và trong lúc chờ, các vận động viên như Ngô Thị Thảo Vân hay Nguyễn Tiến Triển vẫn phải thi đấu mà không có mấy dữ liệu công khai để người ngoài đánh giá. Có một cách đọc sai mà tôi muốn gỡ. Khi bảng lịch thi đấu ghi rõ giờ chung kết của Ju-Jitsu, nhiều người sẽ mặc định rằng đoàn Việt Nam có cửa huy chương ở đó. Nhưng bản tin được viết trước khi các trận diễn ra. Giờ chung kết là giờ dự kiến, không phải kết quả. Việc một tòa soạn in giờ chung kết chỉ nói lên rằng họ kỳ vọng nhánh đấu chạy hết trong ngày, chứ không nói gì về việc vận động viên nào sẽ có mặt ở đó. Cách đọc sai thứ hai là quy tất cả về số huy chương. Ở một kỳ đại hội thể thao đa môn, mỗi nội dung chỉ đóng góp một dòng vào bảng tổng sắp, và điều đó khiến báo chí có xu hướng xếp môn Olympic như Taekwondo, đấu vật ngang hàng với môn không thuộc chương trình Olympic như Ju-Jitsu. Nhưng với vận động viên, giá trị của hai nhóm này khác nhau. Taekwondo và đấu vật nằm trong lộ trình Olympic, nơi thành tích ở đây có thể mang theo điểm xếp hạng và suất dự vòng loại. Ju-Jitsu, dù đã được thể chế hóa ở cấp đại hội châu lục, vẫn đang xây dựng hệ sinh thái liên đoàn của riêng nó. Tôi là người giữ nhịp – không phải cho trận đấu, mà cho những câu chuyện bên lề đang rỉ máu từng phút. Đó là lý do tôi không đọc ngày thi đấu này qua con số huy chương. Tôi đọc nó qua cấu trúc nhánh đấu, qua hạng cân, qua việc một vận động viên chỉ có một lần vào sân trong ngày. Khi bạn chỉ có một lần, áp lực không nằm ở việc thắng bao nhiêu trận, mà ở việc không được phép khởi đầu chậm. Sân tập vắng khán giả, nhưng nhịp đập của trái bóng vẫn vang vọng. Với chín vận động viên võ thuật của đoàn Việt Nam, ngày thi đấu này sẽ được quyết định trong vài giờ buổi sáng, trước khi phần lớn khán giả kịp bật sóng. Từ Busan đến nước Nga, tôi học được rằng một mùa giải không bao giờ kết thúc bằng trận chung kết. Nó kết thúc ở khoảnh khắc một võ sĩ bước lên bàn cân lúc sáu giờ sáng, khi chưa ai gọi tên họ, và tự nhủ rằng hôm nay mình chỉ cần đi thêm một trận nữa.